Serwis dot. wymagań higieniczno-sanitarnych w budynkach

ZAKŁADY OPIEKI ZDROWOTNEJ

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r.

w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać pod względem fachowym i sanitarnym pomieszczenia i urządzenia zakładu opieki zdrowotnej

(Dz. U. z 2011 r. Nr 31 - poz.158)

GABINETY LEKARSKIE

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 9 marca 2000 r.

w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia, urządzenia i sprzęt medyczny, służące wykonywaniu indywidualnej praktyki lekarskiej, indywidualnej specjalistycznej praktyki lekarskiej i grupowej praktyki lekarskiej

(Dz. U. z 2000 r. Nr 20 - poz. 254 z późn. zm.)

APTEKI

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 30 września 2002 r.

w sprawie szczegółowych wymogów, jakim powinien odpowiadać lokal apteki

(Dz. U. z 2002 r. Nr 171 - poz. 1395)

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 września 2002 r.

w sprawie danych wymaganych w opisie technicznym lokalu przeznaczonego na aptekę ogólnodostępną

(Dz. U. z 2002 r. Nr 161 - poz. 1337)

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 września 2002 r.

w sprawie wykazu pomieszczeń wchodzących w skład powierzchni podstawowej i pomocniczej apteki

(Dz. U. z 2002 r. Nr 161 - poz. 1338)

HURTOWNIE FARMACEUTYCZNE

Ustawa z 6 września 2001 r.

Prawo farmaceutyczne

(Dz.U. z 2001 r. Nr 126 - poz. 1381)

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 lipca 2002 r.

w sprawie procedur Dobrej Praktyki Dystrybucyjnej

( Dz.U.z 2002 r. Nr 144 - poz. 1216)

LABORATORIUM

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 3 marca 2004 r.

w sprawie wymagań, jakim powinno om odpowiadać medyczne laboratorium diagnostyczne

(Dz. U. z 2004 r. Nr 43 - poz. 408 z późn. zm.)

ODPADY

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 23 sierpnia 2007 r.

w sprawie szczegółowego sposobu postępowania z odpadami medycznymi

(Dz. U. z 2007 r. Nr 162 - poz. 1153

GABINETY FRYZJERSKIE / KOSMETYCZNE

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 17 lutego 2004 r.

w sprawie szczegółowych wymagań sanitarnych, jakim powinny odpowiadać zakłady fryzjerskie, kosmetyczne, tatuażu i odnowy biologicznej

(Dz. U. z 2004 r. Nr 31 - poz. 273)

PLACÓWKI OPIEKUŃCZO-WYCHOWAWCZE

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 19 października 2007 r.

w sprawie placówek opiekuńczo - wychowawczych

(Dz. U. z 2007 r. Nr 201- poz. 1455)

PUNKTY PRZEDSZKOLNE

Rozporządzenie ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 maja 2009 r.

w sprawie rodzajów innych form wychowania przedszkolnego, warunków tworzenia i organizowania tych form oraz sposobu ich działania

(Dz. U. z 2009 r. Nr 83 - poz. 693)

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 31 sierpnia 2010 r.

w sprawie rodzajów innych form wychowania przedszkolnego, warunków tworzenia i organizowania tych form oraz sposobu ich działania

(Dz. U. z 2010 Nr 161 - poz. 1080 z późn. zm.)

ŻYWNOŚĆ

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) NR 852/2004 z dn. 29 kwietnia 2004 r.

w sprawie higieny środków spożywczych

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) NR 853/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r.

ustanawiające szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego

(Dz. Urz. UE L 139 z 30.04.2004. str. 0055-0205 z późn. zm.)

"Źródła wymagań higieniczno-sanitarnych"
- artykuł opublikowany w czasopiśmie "Zawód: architekt" nr 3/2010

Wymagania higieniczno-sanitarne

Projektując budynki staramy się nadać im szereg określonych cech użytkowych. Własności te są wymagane życzeniami inwestorów ale także przepisami prawa i normami. Pewne cechy nadajemy budynkom i ich wnętrzom mocą własnych przekonań i standardów, do których ustanawiania czasem aspirujemy. Naszym klientom oraz użytkownikom projektowanych przez nas obiektów staramy się zaoferować przestrzenie bezpieczne, wygodne, piękne, funkcjonalne, wyraziste i.t.d. Do takich istotnych i pożądanych cech przestrzeni należą też warunki higieniczno-sanitarne. Nie budzi chyba kontrowersji stwierdzenie, że takie właśnie - odpowiednie warunki trzeba stworzyć na sali operacyjnej, czy w gabinecie lekarskim, ale także w zakładzie gastronomicznym, fabryce żywności, gabinecie kosmetycznym, przedszkolu czy aptece. Tylko, jakie te warunki stworzyć? Co to znaczy, że mają być odpowiednie? Gdzie szukać definicji pojęć i wskazówek do projektowania? Skąd się dowiemy czy zaproponowane przez nas rozwiązania są właściwe czy niewłaściwe. A jak są niewłaściwe to - dlaczego?

Warunki higieniczno-sanitarne czy jak chcą inni higieniczno-zdrowotne opisują cechy przestrzeni istotne z punktu widzenia zapewnienia jej użytkownikom jak najlepszych warunków rozwoju fizycznego i psychicznego oraz wyeliminowania lub jeśli to nieosiągalne - choćby ograniczania wpływów, w różny sposób zagrażających zdrowiu.

Prawne - pozaprawne

Wymagania higieniczno-sanitarne należy przede wszystkim podzielić na dwie grupy. Jedna to wymagania prawne - wymagania sformułowane w aktach obowiązującego prawa - ustawach i wydanych na ich podstawie rozporządzeniach. W tym przypadku podmiotem stawiającym wymagania jest ustawodawca - nasze państwo, czasem nawet Komisja Europejska. Samo wymaganie przybiera postać przepisu. Ale nie wszystko da się ująć przepisami. Poza tym co usankcjonowano przepisami istnieją więc też niezależnie i inne wymagania higieniczno-sanitarne. Nazwijmy je dla potrzeb tego artykułu - wymaganiami "pozaprawnymi". Tu podmiot stawiający wymagania jest trudniejszy do zdefiniowania. Ale jest. To jest nasza cywilizacja, kultura, wypracowany zasób zdobytej wiedzy, zbiór utrwalonych poglądów, a czasem także obiegowych opinii.

Warto przyjrzeć się obu grupom wymagań. Warto rozpoznać podobieństwa i różnice oraz ich mocne i słabe strony by łatwiej i trafniej podejmować decyzje projektowe.

Wymagania prawne

Wymagania prawne zapisane są w ustawach i rozporządzeniach. Stanowią one może obfity ale jednak skończony zbiór aktów prawa. Mamy więc przepisy dotyczące obiektów medycznych: różnego rodzaju zakładów opieki zdrowotnej, gabinetów lekarskich, aptek (pełne tytuły, numery i daty wydania podano w tabelce); mamy przepisy dotyczące gabinetów fryzjerskich i kosmetycznych; mamy przepisy regulujące wymagania stawiane punktom przedszkolnym; w końcu mamy też przepisy dotyczące zakładów produkcji i obrotu żywnością. A, że wszystkie powyżej wymienione są budynkami czy też w budynkach się mieszczą to mamy też rozporządzenie o warunkach technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. A, że większość z nich jest zakładami pracy w rozumieniu Kodeksu pracy - to trzeba jeszcze wymienić przepisy BHP. Uderzające jest jak bardzo wymienione zbiory przepisów różnią się szczegółowością. Przepisy dotyczące obiektów medycznych mają charakter przepisów instruktażowych; są szczegółowe (najbardziej chyba - te o aptekach). Natomiast przepisy o zakładach żywnościowych to jedynie zestaw dość ogólnikowych zasad i postulatów.

O czym mówią przepisy ?

Przepisy określają minimalne wymagania programowe obiektów - definiują jakie pomieszczenia czy miejsca należy w nich przewidzieć. Następnie określają pozytywne i negatywne związki funkcjonalno-przestrzenne - określają jakie pomieszczenia powinny ze sobą sąsiadować, a jakie być od siebie oddalone; które powinny być połączone dla umożliwienia bezpośredniej komunikacji, a gdzie taka komunikacja jest wykluczona. Osobną uwagę poświęcają cechom pomieszczeń: ich wymiarom, wielkości, wysokości; określają wymagania co do temperatury powietrza, intensywności wentylacji, dostępu do światła słonecznego. Przepisy określają cechy elementów kształtujących pomieszczenia tj. podłóg, ścian, sufitów oraz wymagania wobec wyposażenia instalacyjnego pomieszczeń - ilości umywalek, zlewów, misek ustępowych, natrysków, wpustów podłogowych i.t.d. Jeśli ktoś myśli, że poszczególne akty prawa definiują wymagania higieniczno-sanitarne zgodnie z powyższą systematyką - oczywiście jest w błędzie. Rozporządzenia formułują bowiem wymagania sanitarne z różną szczegółowością. Czasem po prostu określają wymagania wobec tylko niektórych w wymienionych powyżej elementów.

Wymagania pozaprawne

Ci, którzy z racji zawodowej specjalizacji starają się poszerzać swoją wiedzę w dziedzinie standardów sanitarnych nie ograniczają się do znajomości przepisów prawa. Wiedzy o tym jak projektować zaplecza restauracyjne czy sale operacyjne szuka się na wykładach, szkoleniach, w literaturze fachowej - często w literaturze obcojęzycznej. Istotnym źródłem takiej wiedzy jest doświadczenie. Trudno przecenić to doświadczenie jakie zdobywają pracownicy inspekcji sanitarnej dokonując rutynowych kontroli w podlegających nadzorowi obiektach. Albo tacy członkowie szpitalnych zespołów przeciwepidemicznych. Kto lepiej od nich wie jakie są związki przyczynowo-skutkowe pomiędzy rozwiązaniami przestrzennymi, architektonicznymi i organizacyjnymi a zdarzającymi się zakażeniami szpitalnymi. Kto lepiej od pracowników inspekcji sanitarnej czy weterynaryjnej wie gdzie, kiedy i dlaczego dochodzi do naruszeń zasad higieny. To cenna wiedza. To właśnie z tych negatywnych zdarzeń można wyprowadzać wnioski i formułować zalecenia projektowe. Taka na przykład jest geneza powstania organizacji European Hygienic Engeneering and Design Group, która grupuje członków - producentów żywności oraz producentów maszyn i urządzeń do produkcji żywności. Firmy te na podstawie różnych, negatywnych, własnych doświadczeń podjęły się zadania zdefiniowania zaleceń dla projektowania i produkcji maszyn i instalacji technologicznych. Zalecenia te nakierowane są na to aby produkowana żywność nie była zanieczyszczana czy zakażana w skutek zastosowania złych rozwiązań technicznych urządzeń, złych materiałów, z których urządzenia te są wykonane, złych materiałów eksploatacyjnych, a także złych rozwiązań organizacyjnych i przestrzennych. Warto też wspomnieć, że zagadnienia higieniczno-sanitarne znajdują się w polu zainteresowania wielu producentów materiałów budowlanych. Pojawiają się więc specjalistyczne wyroby: antybakteryjne szkło i ceramika budowlana, zmywalne i "szorowalne" powłoki malarskie, "higieniczne" sufity podwieszane i oprawy oświetleniowe. To wszystko współtworzy wiedzę o kwestiach higieniczno-sanitarnych w budownictwie.

Zapożyczenia i analogie

Poruszając się w obszarze takiej wiedzy powinniśmy być uważni aby nie mieszało się nam to co zalecane z tym co wymagane. Bo to się myli. To się myli rzeczoznawcom. To się myli pracownikom inspekcji pracy, inspekcji sanitarnej, inspekcji weterynaryjnej. W końcu, co nie dziwi, myli się to skołowanym projektantom. Projektanci chcący uzyskać dla swoich projektów uzgodnienie w zakresie wymagań higienicznych i zdrowotnych narażeni są czasem na nadużycia ze strony tych - uzgadniających. Uzgadniający bowiem, przekonani o słuszności swoich poglądów nie zauważają, że żądają czasem zbyt wiele. Bo co innego jest radzić, skłaniać do zastosowania najlepszych możliwych rozwiązań, a co innego stwierdzić prosty fakt, że przedstawione w projekcie rozwiązania (choć nie idealne, choć się uzgadniającemu nie podobają) spełniają zapisane w aktach prawa przepisy sanitarne.

Napisałem powyżej, że czasem wymagania sanitarne są ogólnikowe, że czasem pewnych spraw nie regulują. Na przykład takie aneksy porządkowe. Każdy z tych "wrażliwych" obiektów jak choćby gabinet dentystyczny, fryzjerski czy kuchnia restauracyjna należy utrzymywać w czystości, często sprzątać, często zmywać powierzchnie blatów roboczych, podłóg, ścian i.t.d. Żeby wykonywanie tych rutynowych czynności nie stało się zmorą i utrapieniem, a w końcu kłopotliwe i zaniedbywane trzeba sobie stworzyć pewne udogodnienia. Takim udogodnieniem jest zawsze dostępne (czyli - nie kątem w toalecie), dobrze zlokalizowane (nie w kuchni i nie w gabinecie zabiegowym), odpowiednio duże (aby pomieściło co potrzeba) miejsce - pomieszczenie lub choćby zamykana wnęka na sprzęty do sprzątania i chemiczne środki czyszczące. Takie miejsce powinno być wyposażone w zlew i armaturę umożliwiającą nabieranie wody do wiadra (bo trzeba przygotować roztwór myjący), pranie i płukanie ścierek, gąbek, mopów, wylewanie brudnej wody.

O takich aneksach jest mowa w przepisach o zakładach fryzjerskich. Paragraf 14 brzmi: "Pomieszczenie lub miejsce do przechowywania sprzętu do utrzymania czystości wyposaża się w zamontowany na wysokości 0,5 m od podłogi zlew, z tym że w zakładach, w których znajdują się nie więcej niż 3 stanowiska, dopuszcza się wydzielenie miejsca wyposażonego w zawór ze złączką do węża oraz wpust podłogowy z syfonem."

W rozporządzeniu o zakładach opieki zdrowotnej analogiczny przepis definiuje pomieszczenie porządkowe jako: "pomieszczenie służące do przechowywania środków czystości oraz preparatów myjąco-dezynfekcyjnych, a także przygotowywania roztworów roboczych oraz mycia i dezynfekcji sprzętu stosowanego do utrzymywania czystości (...), wyposażone w zlew i armaturę".

W rozporządzeniu o aptekach napisano już tylko o "pomieszczeniu przeznaczonym do przechowywania sprzętu porządkowego i środków służących do utrzymania czystości".

A w rozporządzeniu w sprawie higieny środków spożywczych mowa jest już tylko o tym, że "Pomieszczenia żywnościowe muszą być utrzymywane w czystości i zachowane w dobrym stanie i kondycji technicznej." oraz że "Wyposażenie, wystrój, konstrukcja, rozmieszczenie i wielkość pomieszczeń żywnościowych: a) pozwala na odpowiednie utrzymanie, czyszczenie i/lub dezynfekcję (...) oraz c) umożliwia dobrą praktykę higieny, włącznie z ochroną przed zanieczyszczeniem (...)".

W trzech z czterech podanych przypadków nie ma mowy o zlewie zamontowanym na wysokości 50 cm od podłogi, choć na pewno we wszystkich czterech można by go uznać za element minimum zapewnienia dobrych warunków sanitarnych. Należałoby zachęcić projektantów by przewidzieli w projektowanych obiektach takie rozwiązanie. Ale czy można odmówić uzgodnienia projektu jeśli miast tego zaproponowali inne - gorsze?

Na tym przykładzie widać jak wielka jest pokusa posłużenia się analogią. Przepis z rozporządzenia traktującego o fryzjerach niektórzy będą traktować jako wymaganie dla projektowanego sklepiku spożywczego - w dobrej wierze ale nie w zgodzie z prawem. Można się też spotkać z postawami uzgadniających polegającymi na zbiorczym i równorzędnym traktowaniu przepisów obowiązujących z tymi, które utraciły moc. (sic!) Specjalistom, którzy przyzwyczaili się do pewnych dobrych rozwiązań, do słusznych wymagań trudno jest się pogodzić z tym, że w nowych przepisach nie ma dla tych rozwiązań miejsca. (Trzeba mieć świadomość, że w niektórych branżach przepisy ulegają uproszczeniu. Potocznie mówiąc przepisy są coraz bardziej "liberalne". Analiza ewolucji przepisów dotyczących obiektów żywnościowych może wprawić w zdumienie.) Tym, którzy stawiają sobie za cel wypracowanie najlepszych rozwiązań zdarza się popadać w przesadę, czasem graniczącą z śmiesznością. Mamy więc do czynienia z mnożeniem pomieszczeń kosztem ich wielkości albo utykaniem kolejnych zlewów i umywalek kosztem przestrzeni dla urządzeń technologicznych czy po prostu dla komunikacji. Każde dodatkowe pomieszczenie to przynajmniej cztery narożniki pionowe (pomiędzy sąsiednimi ścianami), cztery narożniki poziome (pomiędzy ścianami i podłogą), mająca swoje zakamarki futryna, dwie klamki i włącznik światła. Ileż tu problemowych miejsc. Do dziś projektuje się natryski na zapleczach małych zakładów gastronomicznych - tak dla świętego spokoju. Potem, nieużywane do celów higienicznych, służą do magazynowania sprzętów, opakowań i o zgrozo - żywności. Niektórzy zaś lubią bardzo jak w każdym pomieszczeniu, które się sprząta na mokro jest kanalizacyjny wpust podłogowy. Taki wpust stać się może poważnym źródłem zanieczyszczenia skoro dostają się do niego i zatrzymują w nim osady. Wyschniecie w nim wody (współczesne wpusty potrafią być bardzo płytkie) oznacza otwarcie wnętrza systemu instalacji kanalizacyjnej i uwalnianie z niego wyziewów. Jeśli projektując jakiś obiekt nie wypracuje się optymalnego rozwiązania to "życie" i tak dopisuje swój własny komentarz. Niejedną umywalkę zdjęto, nad niejednym zlewem umieszczono blat roboczy - po tym jak już "sanepid" sobie poszedł.

Powyższych uwag nie należy traktować jako zachęty do obniżania standardów higieny w projektowaniu budynków. Postulat czystości jest jednym z elementów naszej kultury. W dodatku nie jest już tylko sprawą estetyki. W dzisiejszych czasach kiedy ludzie w zawrotnym tempie przemieszczają się między różnymi krajami i kontynentami higiena znów zaczęła być pojmowana jako element bezpieczeństwa. Trzeba dokładać wielu starań aby tworzyć przestrzenne i architektoniczne warunki wspomagające to bezpieczeństwo. Warto poświęcić uwagę wszelkim zdobyczom myśli i doświadczenia w dziedzinie projektowania dla higieny. Przepisy sanitarne mają w tym swoje należne miejsce. Ale też nie mogą stanowić obszaru niedomówień, nadużyć i pomylenia pojęć.

Architekt jest tym, który ma znaleźć optymalne rozwiązania przestrzenne. Muszą one spełniać wymagania bezpieczeństwa konstrukcji, bezpieczeństwa przeciwpożarowego i sanitarnego. Środki ich uzyskania są czasem ze sobą w konflikcie. Do oceny rozwiązań projektowych potrzeba więc obiektywnych i precyzyjnie zdefiniowanych kryteriów. Jeżeli przepisy są traktowane jako pole do uprawiania swobodnych interpretacji to jedynym wyjściem jest dokładne trzymanie się ich litery. Trzeba czytać przepisy i je stosować - dokładnie czytać i dokładnie stosować.

2011 Tektonium Studio Projektowe projekt i wykonanie ascomi.pl